Վարդավառ․ աստվածային լույսի, ջրի և հայկական հնագույն ավանդույթների տոնը

Հիսուս Քրիստոսի Պայծառակերպության տոնը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից երրորդն է։ Այն նշվում է Սուրբ Զատիկից 14 շաբաթ՝ 98 օր անց, կիրակի օրը և կարող է ընկնել հունիսի 28-ից օգոստոսի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում։ «Արմենպրես»-ի հաղորդմամբ՝ այս տարի տոնը նշվում է հուլիսի 12-ին։

Պայծառակերպության տոնը հայ ժողովրդի շրջանում առավել հայտնի է Վարդավառ անունով։ Այն միավորում է քրիստոնեական խոր խորհուրդը, հայկական հնագույն հավատալիքներն ու դարերի ընթացքում ձևավորված ուրախ ու գունեղ սովորույթները։

Քրիստոսի Պայծառակերպության հրաշքը

Քրիստոնեական ավանդության համաձայն՝ Հիսուս Քրիստոսը Պետրոս, Հակոբ և Հովհաննես առաքյալների հետ բարձրանում է լեռ՝ աղոթելու։ Շոգից և հոգնածությունից աշակերտները քնում են, իսկ այդ ընթացքում տեղի է ունենում մի հրաշք։

Աղոթող Քրիստոսի դեմքն արևի պես պայծառանում է, իսկ Նրա զգեստները դառնում են ձյան պես ճերմակ։ Աստվածային լույսը ողողում է ամբողջ լեռը։ Այդ փայլից արթնացած առաքյալները սեփական աչքերով տեսնում են Քրիստոսի Պայծառակերպության կամ Այլակերպության հրաշքը։

Այստեղից էլ ծագում է տոնի անվանումը՝ «Պայծառակերպություն» կամ «Այլակերպություն»։

Թաբոր լեռան վրա պայծառակերպվելով՝ Քրիստոս աշակերտներին ցույց տվեց Իր աստվածային զորությունն ու փառքը դեռևս խաչելությունից առաջ։ Նա ցույց տվեց, որ խաչվելու է ոչ թե Իր տկարության պատճառով, այլ կամովին՝ մարդկության փրկության համար։

Քրիստոս աշակերտներին պատվիրել էր այդ տեսիլքի մասին ոչ ոքի չպատմել մինչև Իր հարությունը մեռելներից։

«Եվ մինչ լեռից իջնում էին, Հիսուս նրանց պատվիրեց՝ ասելով. “Այդ տեսիլքը ոչ ոքի չպատմեք, մինչև Մարդու Որդին մեռելներից հարություն առնի”»։

Հենց այդ պատճառով էլ Հայ Եկեղեցին Պայծառակերպության տոնը նշում է Հարության և Համբարձման տոներից հետո։

Ինչո՞ւ է տոնը կոչվում նաև Վարդավառ

Քրիստոնեական եկեղեցիների մեծ մասը տոնը նշում է «Այլակերպություն» անվամբ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին այն անվանում է նաև «Պայծառակերպություն»՝ ընդգծելով Քրիստոսից ճառագող աստվածային փառքն ու անսահման լույսը։

Ժողովրդի շրջանում, սակայն, տոնը դարեր շարունակ հայտնի է եղել Վարդավառ անունով։

Վարդավառի արմատները հասնում են դեռևս նախաքրիստոնեական ժամանակաշրջան։ Հնագույն Հայաստանում այն նվիրված էր սիրո, գեղեցկության, ջրի և պտղաբերության աստվածուհի Աստղիկին։ Աստղիկի գլխավոր խորհրդանիշը վարդն էր, իսկ տոնական արարողությունների ընթացքում մարդիկ միմյանց վրա վարդաջուր էին ցողում։

Սուրբ Գրիգոր Տաթևացին «Վարդավառ» անվանումը բացատրում է՝ Հիսուս Քրիստոսին համեմատելով վարդի հետ։

Ինչպես վարդը մինչև բացվելը թաքնված է իր պատյանի մեջ, իսկ բացվելով՝ իր ամբողջ գեղեցկությամբ երևում է մարդկանց, այնպես էլ Քրիստոս մինչև Պայծառակերպությունն Իր մեջ կրում էր աստվածային էությունը, իսկ Թաբոր լեռան վրա բացահայտեց Իր Աստվածությունն ու փառքը։

Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին բազմաթիվ հնագույն ժողովրդական ավանդույթներ ներդաշնակորեն միահյուսել է քրիստոնեական ծիսակարգերին։ Այդ կերպ պահպանվել են նաև ժողովրդի պատմության, մշակույթի և ինքնության կարևոր տարրերը։

Վարդավառի ժողովրդական սովորույթները

Վարդավառը հայկական ամենասիրված և սպասված տոներից մեկն է։ Այն ամառվա ամենաուրախ օրերից է, երբ Հայաստանի քաղաքներում ու գյուղերում մարդիկ ջրում են միմյանց՝ անկախ տարիքից ու զբաղեցրած դիրքից։

Վարդավառի օրը ընդունված է «ջրոցի խաղալ» կամ, ինչպես ժողովուրդն է ասում, «Վարդավառ խաղալ»։ Փողոցները վերածվում են ուրախ ջրային տոնախմբության, իսկ երեխաներն ու մեծահասակները դույլերով, շշերով և ջրային ատրճանակներով փորձում են ջրել միմյանց։

Ջուրը Վարդավառի կարևորագույն խորհրդանիշն է։ Այն ընկալվել է որպես մաքրության, կյանքի, առատության և վերածննդի աղբյուր։

Հնում Վարդավառը նշվում էր մեծ հանդիսություններով։ Տոնակատարությունների կենտրոնում ջուրն էր՝ մարդիկ միմյանց վրա վարդաջուր էին ցողում, զարդարվում ծաղիկներով, երգում, պարում և մասնակցում տարբեր խաղերի։

Վարդավառը որոշ ընդհանրություններ ունի նաև Նավասարդյան տոների հետ, որոնք կապված էին ամառային արևադարձի, բնության զարթոնքի և բերքի առատության գաղափարների հետ։

Խնձորի և ուխտագնացությունների ավանդույթը

Հայկական որոշ շրջաններում ընդունված էր մինչև Վարդավառ խնձոր չուտել։ Տարվա առաջին խնձորը ճաշակում էին հենց տոնի օրը, ինչպես առաջին խաղողը՝ Խաղողօրհնեքի ժամանակ։

Հնում տոնակատարությունները հաճախ անցկացվում էին սարերում, գետերի ու աղբյուրների ակունքների մոտ։ Այդ վայրերը համարվում էին յուրահատուկ սրբատեղիներ։ Մարդիկ ուխտի էին գնում, աղոթում, նվիրատվություններ կատարում և մասնակցում ժողովրդական տոնախմբություններին։

Որոշ վայրերում աղավնիներ էին բաց թողնում երկինք, ծաղկեպսակներ էին հյուսում, իսկ նորապսակների ու երիտասարդների համար կազմակերպվում էին երգ ու պարով ուղեկցվող հատուկ ծեսեր։

Շաբաթապահք և Մեռելոց

Վարդավառին նախորդում է շաբաթապահքը, որի ընթացքում հավատացյալները հոգևոր և մարմնական պահեցողությամբ պատրաստվում են տոնին։

Ինչպես Հայ Առաքելական Եկեղեցու մյուս չորս տաղավար տոների դեպքում, Վարդավառին հաջորդող երկուշաբթին Մեռելոց է՝ ննջեցյալների հիշատակի օր։

Այդ օրը եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ, կատարվում է հոգեհանգստյան կարգ, իսկ մարդիկ այցելում են իրենց հարազատների շիրիմներին՝ աղոթելու և հարգանքի տուրք մատուցելու նրանց հիշատակին։

Վարդավառը Երևանում՝ նոր ձևաչափով

Երևանում այս տարի Վարդավառը նշվելու է նոր և ավելի մեծածավալ ձևաչափով։ Հանրապետության հրապարակում նախատեսվում է տոնական համերգային ծրագիր՝ հայտնի արտիստների և արտասահմանյան դիջեյների մասնակցությամբ։

Միջոցառման մեկնարկը նախատեսված է ժամը 12։00-ին։

Այդ օրը Հանրապետության հրապարակը կվերածվի մեծ տոնական հարթակի՝ երաժշտությամբ, պարով, ուրախությամբ և, իհարկե, առատ ջրով։

Վարդավառը պարզապես միմյանց ջրելու օր չէ։ Այն աստվածային լույսի, հոգևոր վերափոխման, մաքրության և կյանքի հաղթանակի տոն է։ Միաժամանակ այն հայկական մշակույթի ամենագունեղ դրսևորումներից մեկն է, որը սերնդեսերունդ փոխանցում է մեր ժողովրդի հնագույն ավանդույթներն ու կենսուրախ ոգին։